QUI NHƠN: THỊ XÃ BÌNH ĐỊNH

AI CÓ VỀ QUI NHƠN

Tác giả Trần Đình Thái

Lược sử đất Qui Nhơn

Phần đất của Thị xã Qui Nhơn ngày nay là cửu Thị nại ngày xưa của Chiêm thành.

Nguyên năm Nhâm thin (1470) vua Chiêm Thành là Trà Toàn đem quân quấy phá đất Hóa Châu của ta. Vua Lê Thánh Tôn thân chinh đi dẹp và bắt được Trà Toàn, sát nhập vùng đất mới chiếm được đổi làm phù Hoài Nhơn, Phủ lỵ đóng tại thánh Đồ Bàn.

Năm Ất Tỵ (1605) chúa Tiên Nguyễn Hoàng đổi tên Hoài nhơn thành Qui Nhơn. Địa danh Qui Nhơn được gọi từ đó.

Phù Qui Nhơn bao gồm ba huyện: Bồng Sơn, Tuy Viễn nay là Tuy Phước và Phù Ly nay là Phù Mỹ và Phù Cát.

Năm Tân mão (1651) Chúa Hiền Nguyễn phước Tân đổi Qui Nhơn thành Qui Ninh. Năm Tân Dậu Nhà Chúa lại đổi lại Qui Ninh thành Qui Nhơn.

Tháng 5 năm Kỷ Mùi (1799) Nguyễn Ánh lấy xong thành Qui Nhơn trong tay nhà Tây Sơn bèn đổi Qui Nhơn ra Bình Định.

Vào khoảng tháng 3 năm Đinh Hợi (1887) sau khi dẹp xong Phong trào Cần Vương tại Bình Định, người Pháp thiết lập tại Cửa Thị Nại một thành phố gọi là Qui Nhơn. Từ đó địa danh Qui Nhơn chỉ thu hẹp vào một Thị trấn của Tỉnh Bình Định. Ngày 30 tháng 9 năm 1970 được nâng lên hàng Thị xã bởi Sắc lệnh số 113/SL/NV của Thủ Tướng Việt Nam Cộng Hòa.

Những trận chiến lịch sử liên quan đến Thị xã Qui Nhơn – Bình Định

-Đời Nhà Lý (1010-1225) Vua Chiêm Thành sai sứ cầu cứu Nhà Lý vì các Bộ lạc nổ lên làm phản. Lý Thánh Tông (1054-1072) sai con là Oai Minh Vương đem quân vào cửa Thị Nại. Các Bộ lạc khiếp sợ kéo nhau về phục mệnh Vua Chiêm Thành.

-Đời Nhà Trần (1284) Vua Nhà Nguyên sai Thái Tử Thoát Hoan cùng với Toa Đô và Ô Mã Nhi đem 50 vạn quân sang đánh nước ta. Thoát Hoan chia binh ra làm hai đạo. Một đi đường bộ qua Ái Nam Quan. Một đổi vào cửa Thị Nại nhưng bị sức chống cự của quân Chiêm Thành nên phải bỏ Thị Nại ra Nghệ An.

-Năm Đinh Tỵ (1377) vạn quân của Trần Duệ Tông tiến vào Cửa Thị Nại để đánh Chiêm Thành.

-Đời Nhà Hồ, năm Quý Mùi (1404) quân của Hồ Hán Thương tiến vào Thị Nại để đánh Chiêm Thành.

-Đời Nhà Lê (1428-1527) năm Canh Thìn (1470) Vua Lê Thánh Tông đem quân vào Thị Nại, bắt được Trà Toàn và chiếm được đất.

-Đời Nhà Nguyễn Tây Sơn, năm Nhâm Tý (1792) quân Nguyễn Ánh tấn công vào cửa Thị Nại đốt cháy thuyền Tây Sơn nhưng cuối cùng bị đẩy lui.

-Năm 1793 Nguyễn Ánh lại đánh vào cửa Thị Nại nhưng cũng bị thua.

-Năm 1799 Nguyễn Ánh tấn công cả hai đường thủy bộ vào cửa Thị Nại , Tây Sơn thất thủ.

-Năm Canh Thân (1800) Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu đánh lấy lại cửa Thị Nại.

-Năm Tân Dậu (1801) quân Nguyễn Ánh kéo vào Thị Nại đại thắng quân Tây Sơn.

-Năm Ất Dậu, quân Pháp đổ bộ lên Thị Nại uy hiệp, quân ta đầu hàng.

Khí hậu Qui Nhơn:

Khí hậu Qui Nhơn là khí  hậu chung của tỉnh Bình Định, thuộc vùng nhiệt đới. Chỉ có khí hậu vùng Qui Hòa hơi ẩm và mát hơn.

Khí hấu Qui Nhơn chia ra hai mùa rõ rệt: Mùa nắng từ tháng Giêng đến tháng Tám. Mùa Mưa từ tháng Chín đến tháng Chạp. Trong mùa mưa thường có bão gây thiệt hại đáng kể cho dân chúng.

Về chi tiết cho thấy ngoại trừ tháng Giêng và tháng Hai mùa gió Bắc còn duy trì và mặc dầu ít mưa nhưng khí hậu vẫn còn lạnh lẽo.

-Từ tháng 3 đến tháng 5: Trong khoảng thời gian này nhiệt độ mỗi tháng tăng dần trung bình từ 1 độ đến 2 độ, trời tốt, gió Đông Nam từ biển thổi vào mát mẻ. Mỗi tháng có từ 4 đến 6 ngày mưa.

-Từ tháng 6 đến tháng 8: Nhiệt độ vẫn tiếp tục gia tăng, nhưng ít hơn. Cho đến khoảng cuối tháng 8 thì nhiệt độ bắt đầu giảm dần xuống. Trong thời gian này Qui Nhơn chịu ảnh hưởng của gió Tây (còn gọi là gió Lào hay gió Nam) từ Lào thổi qua. Gió Tây có cường độ rất mạnh có khi đạt tới tốc độ 70-80 km/giờ (vào tháng 7 & 8), khí hậu khô và nóng. Về điểm này được cắt nghĩa theo hiện tượng Foeln như sau: Gió Tây thổi từ Lào sang vốn ẫm ướt, nhưng khi sang Việt Nam gặp dãy Trường Sơn chận lại ở Cao Nguyên tạo nhiều mưa cho các vùng Pleiku, Kontum… Sau khi tạo nhiều mưa ở phía bên kia dãy Trường Sơn, gió Tây lúc xuống dốc trở nên khô khan, nóng bức và thổi thành từng loạt thật mạnh xuống Qui Nhơn.

Trong khoàng thời gian từ tháng 6 đến tháng 8, Qui Nhơn ít mưa thình thoảng có vài cơn giông hoặc mưa về buổi chiều.

-Từ tháng 9 đến tháng 12: Trời nhiều mưa và thường có bão. Mưa như thác đổ, nhất là mưa dầm lê thê. Mưa gây nhiều trận lụt lớn làm hư hại mùa màng và tài sản của dân chúng. Những tận lụt lớn thường xảy ra hằng năm vào ngày 23 tháng 10 Âm lịch. Do đó, trong dân chúng có câu truyền tụng “Ông tha mà Bà không tha cái lụt 23 tháng 10”. Trận lụt lớn nhất vào năm Giáp Thìn (1964), miền Bắc Qui Nhơn như biển nướ, nhiều nhà trôi theo dòng nước. Dân chúng phài bồng bế lên gò cao, trên ngọn cây hay đường rầy xe lửa.

Ngoài ra Qui Nhơn còn chịu nhiều tai họa của bão như hầu hết các tỉnh Miền Duyên Hải Việt Nam. Trung bình mỗi năm có từ 3 tới 4 trận bão đột nhập vào bờ biển Việt Nam.

Trận bão gây nhiều khủng khiếp và tang tóc nhất cho Qui Nhơn là trận bão ngày 16 tháng 10 năm 1932 nhằm ngày 17 tháng 9 năm Nhâm Thân cách Qui Nhơn 35 km đã làm cho 370 người chết, 257 người bị thương, 306 thuyền đủ loại bị chìm, 1144 trâu bò và 1098 con heo bị chết. Trên 50,000 nhà cửu, chùa chiền, nhà thờ, trường học bị tàn phá.

Theo các bậc kỳ lão kể lại rằng khi trận bão bắt đầu đột nhập vào Qui Nhơn thì tại nhà ga Qui Nhơn có một đầu máy xe nặng hàng mấy chục tấn. Nhưng sáng hôm sau người ta thấy đầu máy xe lửa này đã được gió thổi chạy lên tới ga Diêu Trì cách Qui Nhơn 11 kim, đủ thấy sức mạnh khủng khiếp của trận bão 1932.

Tóm lại, sở dĩ mưa ở Qui Nhơn xảy ra trong mùa lạnh là do ảnh hưởng dãy Trường Sơn, gió Đông Bắc từ Đông Hải thổi xuống duyên hải.

Theo các chuyên viên khí tượng thì yếu tố quan trọng khác để tạo ra mưa là bão. Bão trên biền Nam Hải nhiều khi xâm nhập vào lục địa nhưng vẫn gây mưa ở duyên hải.

Be the first to comment

Leave a Reply